Czytasz: Krużganki jak na Wawelu, tylko za torami na Woli. Dom oficerski z 1929 roku i państwo, które budowało mieszkania dla armii
- 01
Krużganki jak na Wawelu, tylko za torami na Woli. Dom oficerski z 1929 roku i państwo, które budowało mieszkania dla armii
Krużganki jak na Wawelu, tylko za torami na Woli. Dom oficerski z 1929 roku i państwo, które budowało mieszkania dla armii
Ulica Kozielska na warszawskiej Woli to miejsce, do którego nie trafia się przypadkiem. Tory kolejowe, ogródki działkowe, tereny wojskowe i klub jeździecki. A pośrodku czterokondygnacyjny dom, którego dziedziniec wygląda jak wycięty z zamku na Wawelu. Powstał w 1929 roku dla oficerów Wojska Polskiego, w ramach państwowego programu mieszkaniowego zainicjowanego przez Józefa Piłsudskiego. Ma już prawie sto lat, nosi ślady zaniedbania i wciąż jest zamieszkany. Dzień po Święcie Niepodległości opowiadamy, jak odrodzone państwo budowało mieszkania dla swojej armii i dlaczego o metrażu decydował stopień, a nie liczba dzieci.
W SKRÓCIE
- Dom przy ul. Kozielskiej 4 wzniesiono w 1929 roku dla Funduszu Kwaterunku Wojskowego według projektu Aleksandra Sygietyńskiego.
- Fundusz powstał w 1927 roku, żeby zapewnić stałe mieszkania zawodowym oficerom i żonatym podoficerom.
- Wielkość mieszkania zależała od stopnia wojskowego, a czynsz potrącano z żołdu.
- Najciekawsza jest północna elewacja od dziedzińca, z balkonami w narożnikach przypominającymi wawelskie krużganki.
- Budynek nadal ma lokatorów, zachowały się oryginalne klatki schodowe.
Za torami, między działkami a stajnią
Do domu przy Kozielskiej nie prowadzi żaden reprezentacyjny plac ani deptak. Budynek stoi na uboczu, w sąsiedztwie torów kolejowych, ogródków działkowych, terenów Wojskowego Instytutu Higieny i Epidemiologii oraz działającego klubu jeździeckiego. Okolica od ponad stu lat ma wojskowy charakter: wokół zachowały się dawne magazyny i zabudowania armii. Na tym tle dawny Oficerski Dom Mieszkalny Funduszu Kwaterunku Wojskowego wyraźnie się wyróżnia.
Nie przypomina typowego międzywojennego bloku. Ma cztery kondygnacje i użytkowe poddasze, a jego bryłę urozmaicają cofnięte oficyny i duży wewnętrzny dziedziniec. Od ulicy wygląda dość zwyczajnie. Cała niespodzianka czeka w środku.
Dom oficerski przy ul. Kozielskiej
Budynek w liczbach
Fundusz, który miał dać armii dach nad głową
Po odzyskaniu niepodległości wojsko miało poważny problem mieszkaniowy. Oficerowie i ich rodziny często mieszkali w prowizorycznych kwaterach, w wynajmowanych pokojach albo w dawnych koszarach zaborców. Podstawy pod zmiany dała ustawa z 15 lipca 1925 roku o zakwaterowaniu wojska w czasie pokoju. Sam fundusz powstał jednak dopiero dwa lata później. Opóźnienie wynikało ze sporu o to, czy instytucja może zaciągać pożyczki. Ostatecznie dostała prawo do zadłużenia się do 140 mln zł pod gwarancją państwa, z zabezpieczeniem hipotecznym na nowo budowanych domach.
Mieszkania dla armii II RP
Od ustawy do domów oficerskich
- 15 lipca 1925Sejm uchwala ustawę o zakwaterowaniu wojska w czasie pokoju. Stała kwatera przysługuje oficerom i żonatym podoficerom zawodowym.
- 2 czerwca 1927Rozporządzenie marszałka Józefa Piłsudskiego powołuje Fundusz Kwaterunku Wojskowego przy Ministerstwie Spraw Wojskowych.
- 1929Powstają domy oficerskie według projektów Aleksandra Sygietyńskiego, w tym przy Kozielskiej na Woli i przy Ratuszowej na Pradze.
- 1935Dom Oficerski przy ul. Nowowiejskiej 28 według projektu Jana Redy, na miejscu dawnych rosyjskich Koszar Jerozolimskich.
- 1936 i 1937Rusza budowa szpitala przy al. Niepodległości 218, a dawna Komenda Miasta zostaje przebudowana dla Funduszu.
- DziśWiele budynków Funduszu przetrwało i nadal służy jako mieszkania lub siedziby instytucji, m.in. Ministerstwa Obrony Narodowej.
Fundusz był instytucją cywilną z osobowością prawną, ale pracował dla wojska. Na czele zarządu stał minister spraw wojskowych, a w jego skład wchodzili delegaci ministerstw skarbu, robót publicznych i spraw wewnętrznych, Sejmu, Senatu oraz Rady Miejskiej Warszawy. Fundusz miał budować na gruntach państwowych, a gdy ich brakowało, mógł nabywać tereny nawet w drodze wywłaszczenia. Kontrolowała go Najwyższa Izba Kontroli Państwa.
Metraż według stopnia, nie według rodziny
Najbardziej egzotycznie brzmią dziś zasady przydziału. Mieszkanie od Funduszu nie miało charakteru socjalnego. Było ściśle związane ze służbą.
| Zasada | Jak to działało w II RP |
|---|---|
| Kto mógł dostać mieszkanie | Oficerowie i żonaci podoficerowie zawodowi w czynnej służbie. Nieżonaci podoficerowie i szeregowi mieszkali w koszarach. |
| Kto przydzielał | Komendant garnizonu, czyli przełożona władza wojskowa. |
| Od czego zależał metraż | Od stopnia wojskowego. Liczba członków rodziny nie miała znaczenia. |
| Własne mieszkanie | Nie było przeszkodą. Przydział nie zależał od tego, czy oficer miał prywatny lokal. |
| Czynsz | Potrącany bezpośrednio z uposażenia. |
| Po odejściu ze służby | Mieszkanie trzeba było opuścić. Groziła eksmisja przeprowadzana przez Żandarmerię Wojskową. |
Opracowanie ilezametr.pl na podstawie ustawy z 15 lipca 1925 r. o zakwaterowaniu wojska w czasie pokoju i opisu działalności Funduszu Kwaterunku Wojskowego.
Pułkownik z jednym dzieckiem dostawał więc większe mieszkanie niż kapitan z czwórką. Z drugiej strony przeniesienie w stan spoczynku oznaczało w praktyce przeprowadzkę. Taki model przetrwał w różnych odmianach do dziś: kwatera wojskowa nadal jest związana ze służbą, choć zasady jej przydziału wyglądają zupełnie inaczej.
Standard, którego zazdrościli cywile
Jak na koniec lat 20. mieszkania Funduszu były nowoczesne. Przewidywano w nich kilka izb mieszkalnych, kuchnię, łazienkę i spiżarnię. W budynkach były pralnie, piwnice i zsypy na węgiel. Dla porównania, większość mieszkańców Warszawy żyła wtedy w ciasnych lokalach bez łazienki, często jednoizbowych. O tym, ile kosztowało mieszkanie w tamtych czasach i ile trzeba było na nie pracować, piszemy w tekście ile kosztowały mieszkania w latach 20.
Budownictwo Funduszu miało świetną opinię. Projekty powierzano najlepszym architektom, a solidność wykonania sprawiła, że realizacje FKW stały się punktem odniesienia dla innych budynków mieszkalnych tamtych lat.
Zobacz również:
RYNEK NIERUCHOMOŚCI · 10.11.2026Gmina zajrzy do ksiąg wieczystych i sprawdzi dochody co trzy lata. Projekt o mieszkaniach komunalnych o krok od rząduBalkony jak na Wawelu
Autor projektu, Aleksander Sygietyński (1885 do 1936), był architektem z dużym dorobkiem. Projektował domy na kolonii Lubeckiego w Warszawie, uczestniczył w przebudowie Pałacu Saskiego i w pracach restauratorskich przy pałacu Mostowskich. Przy Kozielskiej sięgnął po renesans.
Największą ciekawostką jest północna elewacja od strony dziedzińca. Balkony umieszczone w wewnętrznych narożnikach budynku tworzą układ przypominający krużganki zamku na Wawelu. Podobieństwo najlepiej widać właśnie z podwórza. W środku zachowały się oryginalne elementy klatek schodowych, w tym nietypowe układy schodów w skrajnych częściach budynku.
Inne domy Funduszu w Warszawie
| Budynek | Rok | Architekt | Dziś |
|---|---|---|---|
| Dom oficerski, ul. Kozielska 4 (Wola) | 1929 | Aleksander Sygietyński | Budynek mieszkalny |
| Dom oficerski, ul. Ratuszowa 17/19 (Praga) | 1929 | Aleksander Sygietyński | Zachowany |
| Dom Oficerski, ul. Nowowiejska 28 | 1935 | Jan Reda | Zachowany |
| Szpital Okręgowy, al. Niepodległości 218 | od 1936 | Janusz Krauss, Julian Lisiecki | Siedziba Ministerstwa Obrony Narodowej |
| Komenda Miasta, ul. Karaszewicza-Tokarzewskiego 4 | przebudowa 1937 | Czesław Przybylski, Aleksander Sygietyński | Budynek wojskowy |
Wybór. Opracowanie ilezametr.pl na podstawie Wikipedii i serwisu Warszawa1939.pl.
Szpital przy al. Niepodległości to druga co do wielkości realizacja Funduszu i największa spośród gmachów wojskowych. Budowy nie zdążono skończyć przed wojną, po 1945 roku budynek odbudowano rękami jeńców niemieckich. Wojna przerwała zresztą cały program. Część domów Funduszu przetrwała, część trzeba było ratować dziesiątki lat później. Przykładem udanego powrotu historycznego budynku do życia jest praska dawna centrala telefoniczna z przestrzelinami z Powstania, która ma zostać odnowiona przy okazji budowy mieszkań.
MIESZKANIE W PRZEDWOJENNYM BUDYNKU: O CZYM PAMIĘTAĆ
- Sprawdź, czy budynek jest wpisany do rejestru zabytków lub gminnej ewidencji zabytków. Od tego zależy, na jakie prace potrzebujesz zgody konserwatora.
- W zabytku zgody konserwatora wymaga m.in. wymiana okien, drzwi i balustrad czy zmiany na elewacji. To wydłuża remont i podnosi jego koszt.
- Zapytaj zarządcę o stan dachu, instalacji i fundamentów oraz o plan remontów. W starych budynkach to wspólnota często musi się zrzucić na duże prace.
- Właściciele zabytków mogą się ubiegać o dotacje na prace konserwatorskie, m.in. z budżetu miasta i od wojewódzkiego konserwatora zabytków.
- Kupując mieszkanie po dawnym zasobie wojskowym lub komunalnym, dokładnie sprawdź księgę wieczystą i to, czy grunt nie jest w użytkowaniu wieczystym.
Najczęściej zadawane pytania
Gdzie stoi dom oficerski przypominający Wawel?
Przy ul. Kozielskiej 4 na warszawskiej Woli, w sąsiedztwie torów kolejowych, ogródków działkowych, Wojskowego Instytutu Higieny i Epidemiologii oraz klubu jeździeckiego. Podobieństwo do Wawelu widać najlepiej od strony dziedzińca.
Kto zaprojektował dom oficerski przy Kozielskiej?
Aleksander Sygietyński, architekt znany m.in. z domów na kolonii Lubeckiego, przebudowy Pałacu Saskiego i prac przy pałacu Mostowskich. Budynek ukończono w 1929 roku.
Czym był Fundusz Kwaterunku Wojskowego?
To państwowy fundusz celowy z osobowością prawną, utworzony 2 czerwca 1927 roku przy Ministerstwie Spraw Wojskowych z inicjatywy Józefa Piłsudskiego. Budował i utrzymywał domy mieszkalne dla zawodowej kadry Wojska Polskiego.
Jak przydzielano mieszkania oficerom w II RP?
Mieszkanie przydzielał komendant garnizonu, a jego wielkość zależała od stopnia wojskowego, a nie od liczby członków rodziny. Czynsz potrącano z uposażenia, a po odejściu ze służby lokal trzeba było opuścić.
Czy dom oficerski przy Kozielskiej jest zamieszkany?
Tak. Mimo śladów zaniedbania budynek nadal ma lokatorów, a w środku zachowały się oryginalne elementy klatek schodowych.
Źródła
- PropertyNews.pl, Marta Balcerowska, Wygląda jak fragment Wawelu, a stoi w Warszawie, 11 listopada 2026
- Ustawa z dnia 15 lipca 1925 r. o zakwaterowaniu wojska w czasie pokoju, Dz.U. 1925 nr 97 poz. 681
- Działalność budowlana Funduszu Kwaterunku Wojskowego, Architektura i Budownictwo 1929 nr 2 i 3, Biblioteka Cyfrowa Politechniki Warszawskiej
- Wikipedia, Fundusz Kwaterunku Wojskowego
Artykuł opublikowany 12 listopada 2026 roku.
